რუსული ეკლესიები თბილისში: ისტორია და არქიტექტურა
🏛️ რუსული ეკლესიები თბილისში — სწრაფი სახელმძღვანელო
| ⛪ ალექსანდრე ნეველი | 1864 წ., მარჯანიშვილის ქ. 38. «რუსული ეკლესია», მამა ვიტალის საფლავი |
| ⛪ იოანე ღვთისმეტყველი | 1898–1901 წწ., ლეო ქიაჩელის ქ. 51. სუზდალური სტილი, ორენოვანი ღვთისმსახურება |
| ⛪ მიხეილ ტვერელი | 1911–1913 წწ., 8 მარტის ქ. 36. ნეო-რუსული სტილი, გემის ფორმა |
| 💰 შესვლა | ყველგან უფასოა. ჩაცმულობის კოდი: მოკრძალებული ტანსაცმელი, ქალებს — შარფი |
| 🚇 უახლოესი მეტრო | ალექსანდრე ნეველი — «მარჯანიშვილი». იოანე ღვთისმეტყველი და მიხეილ ტვერელი — «რუსთაველი» |
ვისთვის არის ეს სტატია
რუსული ეკლესიები თბილისში — სამი ტაძარია, XIX და XX საუკუნის დასაწყისში აშენებული რუსული დიასპორისა და კავკასიის სამოხელეო გარნიზონებისთვის. სხვადასხვა უბანშია, ქართული ეკლესიებისგან განსხვავებულად გამოიყურება და დღემდე მნიშვნელოვან როლს ასრულებს რუსულენოვან მორწმუნეთათვის. სტატიაში სამივე ობიექტია — ისტორია, არქიტექტურა, მისამართები.
რუსული ეკლესიები ტფილისში: საიდან გაჩნდა
XIX საუკუნეში ტფილისი რუსეთის იმპერიის კავკასიის სამოხელეოს ადმინისტრაციული ცენტრი იყო. აქ გადმოდიოდნენ ჩინოვნიკები, სამხედროები, ვაჭრები — მათ კი ეკლესია სჭირდებოდათ საეკლესიო-სლავურ ენაზე ღვთისმსახურებით. ასე გაჩნდა მრევლი, რომელიც სწორედ რუსული საზოგადოებისთვის იყო განკუთვნილი.
ისინი ფსევდორუსულ და ნეო-რუსულ სტილში აშენდა: ხახვისებური გუმბათები, კოკოშნიკები, კოშკისებური სამრეკლოები. ქართულ კუთხურ-გუმბათიან ბაზილიკებსა და ჩუქურთმოვან ქვასთან შედარებით ეს შენობები ერთხელვე გამოირჩევა.
დღეს სამივე ეკლესია მოქმედებს. ორი — ალექსანდრე ნეველი და იოანე ღვთისმეტყველი — ოფიციალურად საეკლესიო-სლავურ ენაზე ატარებს ღვთისმსახურებას, მესამე ჩვეულებრივ ქართულ მრევლად მუშაობს, რუსული არქიტექტურული იერსახით.
🏛️ თბილისის რუსული ეკლესიები რუკაზე
Google Maps-ში გახსნა⛪ ალექსანდრე ნეველის ეკლესია — «რუსული ეკლესია»
📍 კოტე მარჯანიშვილის ქ. 38
ხალხში უბრალოდ «რუსულ ეკლესიას» უწოდებენ — სამიდან ყველაზე ცნობილი. აშენდა 1864 წელს მრევლის შემოწირულობით; წმინდა სინოდმა დამატებით 5000 მანეთი გამოყო. 1886 წელს დაშენდა სამრეკლო — შენობა თითქმის გაორმაგდა.
ეკლესიაში ინახება წმინდა ნინოს, მარიამ მაგდალინელისა და შიო მღვიმელის ნაწილები. 1950-დან 1982 წლამდე წინამძღვარი იყო მიტროპოლიტი ზინოვი (მაჟუგა), მოგვიანებით ქართული ეკლესიის წმინდანი, დაკრძალული ჩრდილოეთ კედელთან. ეზოში — სქემარქიმანდრიტ ვიტალის (სიდორენკო) საფლავი, სადაც პილიგრიმები მიდიან.
არქიტექტურა — ფსევდორუსული სტილი: კოკოშნიკებიანი ფანჯრები, ხახვისებური გუმბათები ლოცვის დარბაზსა და სამრეკლოზე. თბილისის ორი ეკლესიიდან ერთ-ერთი, სადაც ღვთისმსახურება მთლიანად საეკლესიო-სლავურ ენაზე ტარდება.
⛪ იოანე ღვთისმეტყველის ეკლესია — სუზდალური სტილი თბილისის ცენტრში
📍 ლეო ქიაჩელის ქ. 51
მდებარეობს უბან ვერაში, ქართული ანდრია პირველწოდებულის მონასტრის (ლურჯი მონასტერი) გვერდით. აშენდა 1898–1901 წლებში კავკასიის მთავარმართებლის, თავადი გრიგოლ გოლიცინის ბრძანებით — იმავდროულად ვითარდებოდა მთელი მიმდებარე უბანი.
არქიტექტურა: თეთრი აგურის შენობა სუზდალურ სტილში, ვერცხლისფერი ხახვისებური გუმბათებით, ოთხი სიმეტრიული შესასვლელით და თავშეკავებული თეთრ-ლურჯი ინტერიერით. თეთრ კედლებზე განსაკუთრებით ოქროს ხატის კარი გამოირჩევა.
2000-იანების დასაწყისში რუსულენოვანმა მრევლმა საეკლესიო-სლავური ღვთისმსახურების აღდგენა მიაღწია — პატრიარქმა ილია II-მ პირადად დაჰპირდა, შეენარჩუნებინა შენობის თავდაპირველი რუსული იერსახე. დღეს ლიტურგია ორ ენაზე ტარდება, კვირაობით 9:00-დან.
⛪ მიხეილ ტვერელის ეკლესია — ხომალდის ფორმის ტაძარი
📍 8 მარტის ქ. 36
აშენდა 1911–1913 წლებში რომანოვების დინასტიის 300 წლისთავისთვის, დიდი მთავრის მიხეილ ალექსანდროვიჩის მფარველი წმინდანის პატივსაცემად. არქიტექტორი — იოჰან დიცმანი. ძირითადი თანხა გრაფინია ელისაბედ ვორონცოვა-დაშკოვამ, კავკასიის მთავარმართებლის მეუღლემ, შესწირა — საერთო თანხიდან, 48 344 მანეთიდან, მან პირადად 37 680 მანეთი გადაიხადა.
არქიტექტურა უჩვეულოა: კომპაქტური კუბური ფორმა, კოშკისებური სამრეკლოს გუმბათი და მრავალსაფეხურიანი კოკოშნიკები ერთად იალქნიანი ხომალდის სილუეტს ქმნის. ეკლესიამდე კვიპაროსების ხეივანი მიდის — მათი რაოდენობა სიმბოლურად იესო ქრისტეს ასაკს შეესაბამება.
საბჭოთა პერიოდში ეკლესია მოქმედებდა მაშინ, როცა თბილისის ბევრი სხვა ტაძარი დახურული იყო. ცნობილია 1958 წლის ისტორია: წინამძღვარი ეწინააღმდეგებოდა საბაგირო გზის გადებას ზუსტად გუმბათის ზემოთ — რამდენიმე წელში ახლომახლო ბაგირი გაწყდა, რამაც მისი შიშები დაადასტურა.
საეკლესიო-სლავური ღვთისმსახურების მოსასმენად ალექსანდრე ნეველის ან იოანე ღვთისმეტყველის ეკლესიაში წადით კვირას 9:00-მდე. მიხეილ ტვერელის ლიტურგია ქართულადაა, მაგრამ მისი არქიტექტურა სამიდან ყველაზე უჩვეულოა — ხომალდის ფორმა საუკეთესოდ გვერდიდან იკითხება, არა მთავარი შესასვლელიდან.
🗺️ რით განსხვავდება რუსული ეკლესია ქართულისგან
განსხვავება ერთი შეხედვით ჩანს. ქართული ეკლესიები ძირითადად კუთხურ-გუმბათიანი ბაზილიკებია გათლილი ქვისგან, ჩუქურთმოვანი ფასადებითა და ოთხ სვეტზე დაყრდნობილი გუმბათით. თბილისის რუსული ეკლესიები XIX საუკუნის ბოლოს — XX საუკუნის დასაწყისის ფსევდორუსულ სტილშია აშენებული: აგურის კედლები, ხახვისებური გუმბათები, კოკოშნიკები, კოშკისებური სამრეკლოები — შუა რუსეთის არქიტექტურისთვის დამახასიათებელი ფორმები, არა კავკასიისთვის.
შიგნითაც განსხვავება ჩანს: ხატის კარი მრავალსაფეხურიანი და ოქროვანია, ფრესკები XIX საუკუნის აკადემიური მანერითაა შესრულებული, არა შუა საუკუნეების ქართული ტრადიციით. საღვთისმსახურო ენაც მარკერია: სამიდან ორ ეკლესიაში საეკლესიო-სლავური გამოიყენება, რაც საქართველოსთვის იშვიათია.
🗺️ მარშრუტი რუსული ეკლესიებით
სამივე ეკლესია ქალაქის სხვადასხვა ნაწილშია, ამიტომ მარშრუტი ცენტრში სეირნობის ან ცალკეული ვიზიტების სახით შეიძლება დაიგეგმოს.
1️⃣ დაიწყეთ იოანე ღვთისმეტყველიდან (ლეო ქიაჩელის ქ. 51) — მეტრო «რუსთაველთან» ახლოს. ეზოდან ლურჯი მონასტერი ჩანს.
2️⃣ ჩადით მიხეილ ტვერელისკენ (8 მარტის ქ. 36) — დაახლოებით 10 წუთი ფეხით. შემოუარეთ შენობას, «ხომალდის» ფორმის დასანახად.
3️⃣ მიდით ალექსანდრე ნეველისკენ (მარჯანიშვილის ქ. 38) მეტროთი სადგურ «მარჯანიშვილამდე» ან ფეხით აღმაშენებლის გამზირზე. ეზოში სქემარქიმანდრიტ ვიტალის საფლავიც ნახეთ.
💬 სტუმართა შთაბეჭდილებები
«განსაცვიფრებელი და გამორჩეული ტაძარი, რომელიც წმინდა ცარ ნიკოლოზ II-მა ააგო, თუმცა გარედან სამწუხაროდ ცუდ მდგომარეობაშია.»
«ძალიან გამიხარდა, რომ ამ ეკლესიაში წირვა-ლოცვის ნახევარი რუსულ ენაზე ტარდება.»
«ეკლესია რუსული სტილისაა და თბილისისთვის უჩვეულოდ გამოიყურება.»
«ულამაზესი ეკლესია, რომელიც ქალაქის ცენტრში მდებარეობს.»
🏁 წასვლამდე
სამი ეკლესია, სამი ეპოქა: 1864, 1901, 1913 წლები. სამივემ გადაიტანა საბჭოთა პერიოდი — ერთმა საერთოდ არ შეწყვიტა ფუნქციონირება, დანარჩენები დაიხურა და მოგვიანებით აღდგა. დღეს ეს მოქმედი მრევლებია საკუთარი ისტორიითა და არქიტექტურით, რომელიც დანარჩენი თბილისისგან გამოირჩევა.
შესვლა სამივეგან უფასოა. სრული მარშრუტი გადასვლებით — დაახლოებით ორი საათი.
სხვა ეკლესიები თბილისში: madloba.info/ka/tbilisi/churches/
ℹ️ ღვთისმსახურების განრიგის შესახებ ინფორმაცია გამოქვეყნების მომენტისთვის არის სწორი. ვიზიტამდე გადაამოწმეთ საათები.
იყავით თბილისის რუსულ ეკლესიებში? რომელი დაგამახსოვრდათ ყველაზე მეტად — მყუდრო ალექსანდრე ნეველი, სუზდალური იოანე ღვთისმეტყველი თუ უჩვეულო ფორმის მიხეილ ტვერელი? კომენტარებში დაწერეთ — ყველა პასუხს ვკითხულობთ.
❓ ხშირად დასმული კითხვები
💬 სამი ძირითადი: ალექსანდრე ნეველი (მარჯანიშვილის ქ. 38), იოანე ღვთისმეტყველი (ლეო ქიაჩელის ქ. 51) და მიხეილ ტვერელი (8 მარტის ქ. 36). სამივე რევოლუციამდელ პერიოდშია აშენებული და დღემდე მოქმედებს.
💬 ასე ხალხში ალექსანდრე ნეველის ეკლესიას უწოდებენ, კოტე მარჯანიშვილის ქ. 38-ზე, ერთსახელოვანი მეტროსადგურის გვერდით. აშენდა 1864 წელს, ქალაქის ორი ეკლესიიდან ერთ-ერთია, სადაც ღვთისმსახურება მთლიანად საეკლესიო-სლავურ ენაზე ტარდება.
💬 ალექსანდრე ნეველში — მთლიანად საეკლესიო-სლავურად. იოანე ღვთისმეტყველში — ორ ენაზე, საეკლესიო-სლავური და ქართული, კვირაობით 9:00-დან. მიხეილ ტვერელში ლიტურგია ქართულადაა, შენობა კი მთლიანად რუსულ არქიტექტურულ იერსახეს ინარჩუნებს.
💬 1898–1901 წლებში, კავკასიის მთავარმართებლის თავადი გრიგოლ გოლიცინის ბრძანებით. მდებარეობს უბან ვერაში, ლეო ქიაჩელის ქ. 51-ზე, ძველი ქართული ანდრია პირველწოდებულის მონასტრის გვერდით.
💬 არქიტექტორმა იოჰან დიცმანმა შენობა დააპროექტა კომპაქტური კუბის ფორმით, კოშკისებური სამრეკლოთი და მრავალსაფეხურიანი კოკოშნიკებით — ეს ერთად იალქნიანი ხომალდის სილუეტს ქმნის. აშენდა 1911–1913 წლებში, ძირითადად გრაფინია ელისაბედ ვორონცოვა-დაშკოვას შემოწირულობით.
💬 დიახ, სამივეგან ტარდება ქორწინება, ნათლობა და დაკრძალვის წესები. დეტალების დასაზუსტებლად და დასაჯავშნად უმჯობესია წინასწარ დაუკავშირდეთ ეკლესიის წინამძღვარს.
💬 დიახ. ალექსანდრე ნეველის ეკლესიაში ინახება წმინდა ნინოს, მარიამ მაგდალინელისა და შიო მღვიმელის ნაწილები. იქვეა დაკრძალული მიტროპოლიტი ზინოვი (მაჟუგა) და სქემარქიმანდრიტი ვიტალი (სიდორენკო), რომლის საფლავთანაც პილიგრიმები მიდიან.
2 კომენტარი
კომენტარის დასატოვებლად შედით ანგარიშში