🏰 ხუჯაბის მონასტერი: ქართული ტაძარი, რომელიც აღმოჩნდა სომხეთთან საზღვარზე
როგორ გავიგოთ ეს ადგილი
ხუჯაბის მონასტერი ქვემო ქართლში, საქართველო-სომხეთის საზღვართან, სოფელ ახკერპის მახლობლად დგას. ეს არის ჯვარ-გუმბათოვანი ტაძარი XII-XIII საუკუნეების მიჯნაზე, ქართული ხუროთმოძღვრების აყვავების ხანის ერთ-ერთი ძეგლი, რომელმაც თავისი ისტორიის განმავლობაში ორჯერ დაცარიელდა და ხელახლა გაცოცხლდა, დღეს კი ტერიტორიაზე დგას, რომლის სტატუსს ორი ქვეყანა სხვადასხვანაირად განსაზღვრავს.
მონასტერზე ცოტას წერენ, არა იმიტომ, რომ ის დაინტერესებას არ იმსახურებს, არამედ იმიტომ, რომ დღეს მასთან მისვლა და იქ მიმდინარე პროცესების გარკვევა ობიექტურად რთულია.
🔤 საიდან მოდის სახელი
მონასტრის სახელის წარმოშობის ერთი ვერსია არ არსებობს. ერთი განმარტებით, „ხუჯაბი" არაბული სიტყვისგან მოდის, რომელიც მეფის კარზე მცველს ან განმგებელს ნიშნავდა. მეორე ვერსიით, კომპლექსის სომხური სახელი, „ხუჩაპ", სომხურ სიტყვასთან არის დაკავშირებული, რომელიც სისწრაფესა და აურზაურს აღნიშნავს. ქართულ წყაროებში კომპლექსი ორივე ფორმით ფიგურირებს, „ხუჯაბი" და „ჰუჯაბი", ორივე ვერსია სამეცნიერო ლიტერატურაში პარალელურად არსებობს, ერთსულოვანი კონსენსუსი არ არსებობს.
📜 რა ვიცით მშენებლობასა და პირველ საუკუნეებზე
ხუროთმოძღვრების ისტორიკოსები ძირითად ტაძარს XII საუკუნის ბოლოს ან XIII საუკუნის დასაწყისს მიაკუთვნებენ, პერიოდს, რომელიც ქართული საეკლესიო ხუროთმოძღვრების მწვერვალად ითვლება. მშენებლობის ზუსტი თარიღის დასახელება რთულია: წარწერა კედლებზე, რომელშიც შესაძლოა დაფუძნებელთა სახელები და თარიღი ყოფილიყო მოხსენიებული, XIX საუკუნეში დაზიანდა და წაიშალა.
პირველი წერილობითი ცნობა 1721 წლის აღწერის დავთარშია, სადაც დღევანდელი სოფელ ახკერპის მახლობლად ორი ქართული სოფელი ფიგურირებს, ხუჯაბი და ზემო ხუჯაბი, დიდგვაროვან ელიარაშვილების საკუთრება. ვახუშტი ბაგრატიონი, რომელმაც ქართლის აღწერა 1740-იან წლებში შეადგინა, მონასტერს უკვე მიტოვებულად აღწერს. მოსალოდნელია, რომ ეს მოხდა ერთ-ერთი მტრული შემოსევის დროს, რომელზეც წყაროები ზუსტი დათარიღების გარეშე მოგვითხრობენ.
✝️ XX საუკუნის დასაწყისის დედათა მონასტერი
1905 წელს მიტოვებულ კომპლექსში რუსული მართლმადიდებლური დედათა მონასტერი დაარსდა. ის 1935 წლამდე მოქმედებდა, ვიდრე საბჭოთა ხელისუფლებამ ის დახურა და დედები გააძევა. გაძევების ზუსტი მიზეზები და გარემოებები სათანადოდ დოკუმენტირებული არ არის, თავად წინამძღვრის ცნობით, დები დროებით ახკერპში შეიფარეს თავი და იქ პატარა სამლოცველო მოაწყვეს.
ქრონოლოგია ხარვეზების გარეშე
🏛️ როგორია თავად ტაძარი
ჯვარ-გუმბათოვანი შენობა ხელოვნურ პლატფორმაზეა აღმართული. აღმოსავლეთ ფასადზე შემორჩენილია სამკუთხა ნიშები ფესტონისებური თაღებით და სამი სარკმელი მათ შორის, სამხრეთ კედელზე ღია ქვისგან შედგენილი ჯვრის კომპოზიციაა. შესასვლელი სამია, დასავლეთის, ჩრდილოეთისა და სამხრეთის მხრიდან, დასავლეთისა და სამხრეთის შესასვლელები მორთულია, ჩრდილოეთისა უფრო მარტივია. დასავლეთ ფასადის წინ ერთ დროს სამნაწილედი კარიბჭე თაღებით იდგა. გუმბათის ყელი თორმეტი სარკმლის თაღით არის გამჭოლი, კარნიზსა და თაღებს შორის კი რელიეფური ჩანართები შემორჩა.
ძირითადი შენობის მიმდებარედ დარბაზული ტაძრისა და სამეურნეო ნაგებობების ნაშთები იკვეთება, ესე იგი, საუკეთესო დროს მონასტერი მარტოხელა ეკლესია არ იყო, არამედ პატარა კომპლექსი.
🗺️ რატომ ითვლება ტერიტორია სადავოდ
აქ მნიშვნელოვანია ორივე პოზიციის გადმოცემა, მხარის შერჩევის გარეშე, რადგან ამ საზღვრის მონაკვეთზე ცალსახა საერთაშორისო გადაწყვეტილება არ არსებობს.
საქართველოს პოზიცია. საბჭოთა პერიოდში მონასტერი ადმინისტრაციულად საქართველოს სსრ-ს ეკუთვნოდა, რასაც 1959 წლის ძეგლთა დაცვის საცნობარო და 1964 წლის საქართველოს სსრ-ის გეოგრაფიული ატლასი ადასტურებს. საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ, ქართული მონაცემებით, ამ მონაკვეთზე საზღვრის ხაზი საქართველოს მიმართულებით რამდენიმე ასეული მეტრით გადაინაცვლა, და მონასტერი აღმოჩნდა ზონაში, რომელსაც ქართული მხარე დროებით დაკავებულად, არა კანონმდებლობით სხვისეულ ტერიტორიად მიიჩნევს.
ფაქტობრივი მდგომარეობა დღეს. მონასტრისადმი ყველაზე ახლოს მდებარე დასახლებული პუნქტი, სოფელი პრივოლნოე, ადმინისტრაციულად სომხეთის ლორის მხარეს ეკუთვნის, და სომხური მონაცემებით კომპლექსი მისსავე საზღვრებში ითვლება. საქართველო-სომხეთის სახელმწიფო საზღვრის დემარკაცია ამ მონაკვეთზე დღემდე დასრულებული არ არის, და კონკრეტულად ამ ტერიტორიის სტატუსი ორმხრივი შეთანხმებით ოფიციალურად განსაზღვრული არც ერთი მხრის მიერ არ არის.
2005 წლის ინციდენტი. იმდროინდელი მედია-ცნობებით, ქართული ტელეარხის ჯგუფმა მონასტრის გადასაღებად მიახლოება სცადა, რამაც სომხეთის მესაზღვრეების გაფრთხილებითი ცეცხლი გამოიწვია. მას შემდეგ პილიგრიმებისთვის თუ მკვლევრებისთვის დაშვების შესახებ რეგულარული ცნობები არ გავრცელებულა.
🇬🇪 საქართველოს პოზიცია
მონასტერი საბჭოთა საცნობაროებით საქართველოს სსრ-ის საზღვრებში შედიოდა. 1991 წლის შემდეგ საზღვრის ხაზი გადაინაცვლა, ტერიტორია დროებით დაკავებულად ითვლება.
📍 ფაქტობრივი მდგომარეობა
ყველაზე ახლოს მდებარე სოფელი, პრივოლნოე, ადმინისტრაციულად სომხეთის ლორის მხარეს ეკუთვნის. საზღვრის დემარკაცია ამ მონაკვეთზე ოფიციალურად დასრულებული არ არის.
🏗️ რა მდგომარეობაშია მონასტერი დღეს
ბოლო წლების დამოუკიდებელი აღწერები შენობის მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაზე მეტყველებენ. გუმბათი და სახურავის ნაწილი ხეებით არის დაფარული, ფესვები ქვებს შორის იჭრება და აზიანებს წყობას, ქვის კვეთილობა ადგილ-ადგილ ცვინდება, შემორჩენილი რელიეფები დაკარგვის საფრთხის ქვეშაა. ბოლო ათწლეულებში ძეგლზე არც სარესტავრაციო სამუშაოები და არც რეგულარული მოვლა ჩატარებულა, რაც ტერიტორიის დაურეგულირებელი სტატუსიდან ლოგიკურად მომდინარეობს: შენობის რემონტს, რომლისკენ მისვლა შეთანხმებული არ არის, პრაქტიკულად არავინ ახორციელებს.
🚫 შესაძლებელია თუ არა დღეს იქ მისვლა
პირდაპირ და გულწრფელად: ხუჯაბის მონასტერთან ორგანიზებული ტურისტული დაშვება დღეს არ არსებობს. ობიექტი დაურეგულირებელი საზღვრის ზონაში დგას, და არც ერთი მხარე არ აქვეყნებს განახლებულ ინფორმაციას იმის შესახებ, ვის და რა პირობებში აქვს უფლება მიუახლოვდეს მას. ამ სტატიაში განზრახ არ იქნება მარშრუტი, ნავიგატორის კოორდინატები ან „როგორ მივიდეთ" ინსტრუქცია: ამ რეგიონში საზღვრისკენ დამოუკიდებლად გამოსვლის მცდელობა შესაძლოა არა უბრალოდ არაეფექტური, არამედ საშიშიც აღმოჩნდეს.
თუ გჭირდებათ ტერიტორიის აქტუალური სტატუსის შესახებ გადამოწმებული ინფორმაცია, გონივრულია მიმართოთ ოფიციალურ წყაროებს, საქართველოს სასაზღვრო სამსახურს, მარნეულისა და ხუჯაბის ეპარქიას ან მარნეულის მუნიციპალიტეტის ადგილობრივ ხელისუფლებას, ვიდრე ტურისტულ ფორუმებსა თუ მოძველებულ მარშრუტების აღწერებს დაუჯეროთ.
თუ გაქვთ დოკუმენტირებული ცნობები მონასტრის ისტორიაზე, საოჯახო მოგონებები XX საუკუნის დასაწყისის დედათა მონასტერზე ან განახლებული ინფორმაცია მისი დღევანდელი სტატუსის შესახებ, გაგვიზიარეთ Madloba-ზე: ასეთი მასალები გვეხმარება უფრო ზუსტად მოვუთხროთ ობიექტებზე, რომლებთანაც თავისუფალი დაშვება არ არსებობს.
ინფორმაცია განახლებულია 2026 წლის ივლისის მდგომარეობით. საზღვრის სტატუსი და ტერიტორიაზე დაშვების პირობები შესაძლოა შეიცვალოს, ამჯერადი მდგომარეობის შესახებ დასკვნების გამოტანამდე გადაამოწმეთ საქართველოსა და სომხეთის ოფიციალური წყაროები.
❓ კითხვები და პასუხები
💬 ქვემო ქართლში, მარნეულის მუნიციპალიტეტში, სომხეთის საზღვართან, სოფელ ახკერპის მახლობლად. სომხური მხრიდან ყველაზე ახლოს მდებარე დასახლებული პუნქტი, სოფელი პრივოლნოე, ლორის მხარეშია.
💬 ხუროთმოძღვრების ისტორიკოსები ძირითად ტაძარს XII საუკუნის ბოლოს ან XIII საუკუნის დასაწყისს მიაკუთვნებენ. ზუსტი თარიღის დასახელება შეუძლებელია, წარწერა, რომელშიც ის შესაძლოა მოხსენიებული ყოფილიყო, XIX საუკუნეში დაზიანდა.
💬 დიახ, 1905 წლიდან 1935 წლამდე კომპლექსში რუსული მართლმადიდებლური დედათა მონასტერი მოქმედებდა. საბჭოთა ხელისუფლებამ ის 1935 წელს დახურა და დედები გააძევა.
💬 ცალსახა პასუხი არ არსებობს. საქართველო ტერიტორიას დროებით დაკავებულად მიიჩნევს და საბჭოთა ადმინისტრაციულ საცნობაროებზე ეყრდნობა, ფაქტობრივად კი ყველაზე ახლოს მდებარე სოფელი სომხეთის ლორის მხარეს ეკუთვნის. ამ მონაკვეთზე საზღვრის დემარკაცია დასრულებული არ არის.
💬 ორგანიზებული ტურისტული დაშვება არ არსებობს. ტერიტორია დაურეგულირებელი საზღვრის ზონაშია, და ორივე მხრიდან განახლებული ინფორმაცია, ვის აქვს ობიექტთან მიახლოების უფლება, არ ქვეყნდება.
💬 იმდროინდელი მედია-ცნობებით, ქართული ტელეარხის ჯგუფმა მონასტრის გადასაღებად მიახლოება სცადა, რამაც სომხეთის მესაზღვრეების გაფრთხილებითი ცეცხლი გამოიწვია. მას შემდეგ უსაფრთხო დაშვების შესახებ რეგულარული ცნობები არ გავრცელებულა.
💬 დამოუკიდებელი აღწერების მიხედვით, შენობა მძიმე მდგომარეობაშია. გუმბათი და სახურავი ხეებით არის დაფარული, ფესვები წყობას აზიანებს, ქვის კვეთილობის ნაწილი ცვინდება.
💬 ერთსულოვანი ვერსია არ არსებობს. ერთი განმარტებით, სახელი არაბული სიტყვისგან მოდის, რომელიც მეფის კარზე მცველს ნიშნავდა, მეორე ვერსიით, სომხურ სახელთან, „ხუჩაპ", არის დაკავშირებული, რომელიც სისწრაფეს აღნიშნავს.
2 კომენტარი
კომენტარის დასატოვებლად შედით ანგარიშში