🏰 ბებრისციხე: სად მიიღო ციხემ სახელი „მოხუცის" და გარდაიცვალა ქართველი მეფე
🏰 ბებრისციხე მცხეთასთან
IX საუკუნის ციხის ნანგრევები კლდოვან კონცხზე მდინარე არაგვის თავზე, მცხეთის ცენტრიდან დაახლოებით 1,5 კმ ჩრდილოეთით. სახელი ითარგმნება როგორც „მოხუცის ციხე", და მას თავისი ლეგენდა აქვს. 2010 წლის მეწყერმა ციხე მძიმედ დააზიანა, მაგრამ კოშკისა და კედლების ნაშთები კვლავ დგას, ხედი კი არაგვის ხეობაზე დროის დახარჯვის ღირსია.
ბებრისციხე, ციხე მდინარე არაგვის მარჯვენა ნაპირზე, ციცაბო კლდოვან კონცხზე, მცხეთის, საქართველოს ძველი დედაქალაქის, ჩრდილოეთ გარეუბანში. სახელი ითარგმნება როგორც „მოხუცის ციხე", გვხვდება მეორე სახელწოდებაც, ნაციხარი. დღეს ეს ნანგრევებია, მაგრამ ამოსაცნობი: ციტადელის კოშკის ნაწილი, დასავლეთის კედელი და სხვა სიმაგრეების ფრაგმენტები კვლავ დგას ადგილზე.
ციხე არასდროს ყოფილა მცხეთის სავალდებულოდ სანახავ ძეგლთა შორის, მაგრამ სწორედ ამიტომ ღირს იქ ჩასვლა: აქ არის ის, რაც ქალაქის ცენტრში მდგარ ტაძრებს არ აქვთ, სიმშვიდე, ხედი არაგვის ხეობაზე და მიტოვებული ადგილის შეგრძნება, სადაც ტურისტული ჯგუფები იშვიათად აღწევენ.
📍 სად დგას ციხე და რატომ სწორედ აქ
ბებრისციხე მდებარეობს მცხეთის ცენტრიდან დაახლოებით 1,5 კმ ჩრდილოეთით, არაგვის მარჯვენა ნაპირზე, საქართველოს სამხედრო გზის თავზე. ადგილი შემთხვევით არ არის შერჩეული: სწორედ აქ არის მდინარის ხეობა ყველაზე ვიწრო, დინება უფრო ძლიერი, და ციხის გვერდის ავლა, ბრძოლაში ჩაბმის გარეშე, პრაქტიკულად შეუძლებელი იყო. ციხე აკონტროლებდა ერთადერთ მოსახერხებელ გზას ქალაქში ჩრდილოეთიდან, და თუ ალყა დაწყებულიყო, ზოგი ცნობით, მცხეთის მოსახლეობას გორში ევაკუირებდნენ.
კონცხიდან, სადაც ციხე დგას, იშლება ხედი ხეობაზე, გარშემო მთებზე და, მოწმენდილ ამინდში, შორს ჩანს ჯვარის მონასტერიც მეზობელ მწვერვალზე.
📜 ლეგენდა მოხუცზე
ციხის სახელი ისტორიას უკავშირდება, რომელსაც მცხეთაში დღემდე ყვებიან. ერთ დროს ცხოვრობდა თავადი სახელად სიმონი, რომელსაც ორი შვილი ჰყავდა, ვაჟი მამუკა და ასული მაკრინე. გადმოცემით, მამუკამ მძიმე ცოდვა ჩაიდინა და სასჯელის სახით გველებმა შემოეხვია. შეშინებულმა მან სინანული დაიწყო, აღუთქვა მთელი თავისი ქონების გაცემა და ეკლესიისთვის ფულის შესაგროვებლად მოხეტიალედ გასვლა. მისი და მაკრინე ბერად აღიკვეცა და თავისი კოშკიდან ძმისთვის ლოცულობდა.
მათი ლოცვები შესმენილი იქნა, გველები, გამხმარი ფესვების მსგავსად, მამუკას ფეხებიდან ჩამოცვივდა, და ის სამყაროში წავიდა. მაკრინემ კიდევ სამოცდაათი წელი იცოცხლა, მისი დაკრძალვის დღეს კი უცნობი მოხუცი გამოცხადდა. მან გარდაცვლილს შუბლში აკოცა, უთხრა: „ჩემო დაო, მეც შევასრულე ჩემი აღთქმა", და იმავე წამს გარდაიცვალა. ლეგენდის თანახმად, ეს მოხუცი მისი ძმა მამუკა იყო. მას შემდეგ ადგილს ბებრისციხე, მოხუცის ციხე, დაერქვა.
👑 ციხე და მეფე დემეტრე I-ის გარდაცვალება
ამ ადგილას პირველი ნაგებობის ზუსტი დრო უცნობია. გათხრებისას აქ ნაპოვნია უფრო ძველი კედლები, თარიღდება დაახლოებით ძვ.წ. I საუკუნით, ანუ ამ ადგილზე სიმაგრე დღემდე შემორჩენილ ციხემდე დიდი ხნით ადრე არსებობდა. კედლები და კოშკები, რომლებიც დღემდე მოაღწია, ჩვ.წ. IX საუკუნეს მიეკუთვნება.
ციხე ისტორიულ წყაროებში თითქმის არ ჩანს, გარდა ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტისა. 1156 წელს ბებრისციხეში გარდაიცვალა ბაგრატიონთა დინასტიის ქართველი მეფე დემეტრე I, რომელმაც მხოლოდ დაახლოებით ერთი წელი იმეფა. რას აკეთებდა მეფე ციხეში ზუსტად და რა გახდა მისი გარდაცვალების მიზეზი, ცნობები არ შემორჩენილა. მოგვიანებით, ზოგი ცნობით, ციტადელში მცხეთის ერისთავის, გუბერნატორთან მიახლოებული თანამდებობის, რეზიდენცია განთავსდა, ციხემ კი XVIII საუკუნემდე იფუნქციონირა.
📋 ბებრისციხე ფაქტებში
🏗️ რა შემორჩა ციხისგან დღეს
ზოგი ცნობით, ციხეს სამკუთხა გეგმა ჰქონდა: ცენტრალური სიმაგრე გარეთა ეზოთი, კოშკები და საგუშაგო კოშკურები ციტადელის სამივე კუთხეს ავსებდა. საერთო ფართობი დაახლოებით 1500 კვადრატულ მეტრად ფასდება, აქედან შიდა ეზო დაახლოებით 600 კვადრატულ მეტრს იკავებდა.
საუკეთესოდ სამხრეთ-დასავლეთის კოშკია შემორჩენილი, სადაც დღემდე გამოირჩევა სამი სართული და კედლებში ღრმა ნიშები, რომლებსაც მშვილდოსნები იყენებდნენ. შემორჩა დასავლეთის კედელიც. სხვა ნაგებობები, სასახლე, სამეურნეო ნაგებობები, სიმაგრეების ნაწილი, ფრაგმენტულადაა შემორჩენილი, მაგრამ სწორედ მათი მიხედვით ჩანს, რომ ციხე ოდესღაც ბევრად უფრო დიდი იყო, ვიდრე ახლა ჩანს.
🌧️ 2010 წლის მეწყერი და აღდგენა
2007–2008 წლებში ციხეს რესტავრაცია გაუკეთდა, გამაგრდა ავარიული უბნები. მაგრამ 2010 წლის გაზაფხულზე, კვირის განმავლობაში მუდმივი წვიმის შემდეგ, ნიადაგმა ვერ გაუძლო: დაიწყო მეწყერი, რომელმაც ჩამოშალა ჩრდილო-აღმოსავლეთის კედელი და ნაპრალები დატოვა სხვა უბნებზეც. ტერიტორიაზე შემორჩენილი ხარაჩოები და შეწყვეტილი სამუშაოების კვალი იმაზე მეტყველებს, რომ რესტავრაცია ერთხელ არ დაწყებულა. ზოგი ცნობით, აღდგენითი სამუშაოები 2020 წლის ზაფხულში განახლდა.
დღეს ბებრისციხე რჩება მოქმედ არქეოლოგიურ ძეგლად, საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის უწყების კონტროლის ქვეშ. მოგზაურობამდე ღირს გადამოწმება, ხომ არ მიმდინარეობს ტერიტორიაზე აღდგენითი სამუშაოები, რომლებმაც შეიძლება ცალკეულ უბნებზე წვდომა შეზღუდოს.
🚶 როგორ მივიდეთ და რამდენი დრო დავუთმოთ
ფეხით მცხეთის ცენტრიდან ციხემდე დაახლოებით ნახევარი საათია მშვიდი ტემპით, გზა ადგილ-ადგილ აღმართია, ბოლო მონაკვეთი კი კლდოვანი და ღობის გარეშეა, საჭიროა მოსახერხებელი ფეხსაცმელი. მანქანით ან ტაქსით მოსახვედრად რამდენიმე წუთია საკმარისი, მაგრამ გზის ბოლო მონაკვეთი მაინც ფეხით უნდა გაიაროთ. ციხე შორიდან ჩანს და კარგად ჩანს სამთავროს მონასტრის ტერიტორიიდანაც.
თავად ციხის დასათვალიერებლად ჩვეულებრივ საკმარისია 15–20 წუთი: ეს კომპაქტური ობიექტია, არა მრავალსაათიანი მარშრუტი. ყველაზე ლოგიკურია აქ ჩასვლა მცხეთაზე გასეირნების დამატებად, როცა მთავარი ტაძრები უკვე დათვალიერებულია და ხალხმრავლობისგან შორს რაღაცის მოსურვება გაქვთ.
🗺️ ბებრისციხე რუკაზე
Google Maps-ში გახსნა🗿 რა ვნახოთ ახლოს
ბებრისციხე ლოგიკურად ერთიანდება თავად მცხეთაზე გასეირნებასთან. ახლოს არის სამთავროს მონასტერი, წმინდა ნინოსა და მეფე მირიანის განსასვენებელი, საიდანაც, სხვათა შორის, ციხე კარგად ჩანს. ქალაქის ცენტრში მდებარეობს სვეტიცხოვლის საკათედრო ტაძარი, მცხეთის მთავარი ტაძარი, ხოლო ხეობის გაღმა, მდინარეების შესართავის მეორე მხარეს, დგას ჯვარის მონასტერი, საქართველოში პირველი იუნესკოს ძეგლი, რომელიც მოწმენდილ ამინდში თავად ბებრისციხიდანაც ჩანს.
ეს ყველაფერი ერთ დღეში ეტევა მცხეთაში, ბებრისციხის კი ბოლო წერტილად დაყენება მოსახერხებელია, სიმშვიდისა და ხედისთვის, ტაძრებში გატარებული დატვირთული დღის შემდეგ.
ბებრისციხე მცხეთის მთავარი ღირსშესანიშნაობის სტატუსზე არ აცხადებს პრეტენზიას, მაგრამ სწორედ ამიტომ ღირს იქ ჩასვლა. აქ არც რიგებია და არც სუვენირების დახლები, მხოლოდ ნანგრევები კონცხზე, ლეგენდა მოხუცზე და ადგილი, სადაც იდუმალ გარემოებებში გარდაიცვალა ქართველი მეფე. ოცი წუთი მთავარი მარშრუტისგან განზე ხშირად უფრო კარგად ახსოვდებათ, ვიდრე კიდევ ერთი ტაძარი.
ყოფილხართ ბებრისციხეში? გაგვიზიარეთ კომენტარებში Madloba-ზე: მოახერხეთ თუ არა კოშკამდე ასვლა და რა მდგომარეობაშია ახლა რესტავრაცია.
ინფორმაცია განახლებულია 2026 წლის ივნისისთვის. ციხეზე რესტავრაცია პერიოდულად მიმდინარეობს, ცალკეულ უბნებზე წვდომა შეიძლება შეიზღუდოს, გამგზავრებამდე დააზუსტეთ.
📚 წაიკითხეთ შემდეგ მცხეთა და მისი ძეგლები
❓ ხშირად დასმული კითხვები
მდინარე არაგვის მარჯვენა ნაპირზე, მცხეთის ცენტრიდან დაახლოებით 1,5 კმ ჩრდილოეთით, საქართველოს სამხედრო გზის თავზე.
„მოხუცის ციხე". ლეგენდის თანახმად, სახელი დაკავშირებულია და-ძმის, მამუკასა და მაკრინეს, ისტორიასთან, რომლებიც თავადი სიმონის შვილები იყვნენ: დის დაკრძალვის დღეს გამოცხადდა უცნობი მოხუცი, რომელიც, გადმოცემით, მისი მონანიე ძმა იყო.
შემორჩენილი კედლები და კოშკები ჩვ.წ. IX საუკუნით თარიღდება. გათხრებისას ამ ადგილას უფრო ძველი სიმაგრეებიც ნაპოვნია, დაახლოებით ძვ.წ. I საუკუნისა.
1156 წელს აქ გარდაიცვალა ბაგრატიონთა დინასტიის ქართველი მეფე დემეტრე I. ციხეში მისი გარდაცვალების ზუსტი გარემოებები დადგენილი არ არის.
2010 წლის გაზაფხულზე, ძლიერი წვიმების კვირის შემდეგ, კონცხზე მეწყერი მოხდა, რომელმაც ჩამოშალა ჩრდილო-აღმოსავლეთის კედელი და დააზიანა სხვა უბნები. რესტავრაცია მანამდეც და მას შემდეგაც მიმდინარეობდა, შესვენებებით.
დიახ, შესვლა უფასოა. მაგრამ ობიექტი დაცულია, პერიოდულად მიმდინარეობს რესტავრაცია, ამიტომ ნაწილი დროებით მიუწვდომელი შეიძლება იყოს.
ჩვეულებრივ საკმარისია 15–20 წუთი: ეს კომპაქტური ნანგრევებია, არა გრძელი მარშრუტი. კარგად ერწყმის მცხეთაზე გასეირნებას დამატებად.
არაგვის ხეობა, გარშემო მთები და, მოწმენდილ ამინდში, შორს ჯვარის მონასტერი მეზობელ მწვერვალზე.
მცხეთის ცენტრიდან დაახლოებით ნახევარი საათი მშვიდი ტემპით. ბილიკის ბოლო მონაკვეთი კლდოვანი და ღობის გარეშეა, საჭიროა მოხერხებული, დახურული ფეხსაცმელი.
ასევე წაიკითხეთ
1 კომენტარი
კომენტარის დასატოვებლად შედით ანგარიშში