🐺 ვახტანგ გორგასალი: მეფე-მეომარი და თბილისის დამაარსებელი

ვახტანგ გორგასალი იბერიის, იგივე ქართლის, მეფე იყო, რომელიც მეხუთე საუკუნის მეორე ნახევარში მეფობდა: მან ქართლის მიწები ერთ ხელში მოაქცია, დედაქალაქის თბილისში გადატანა განიზრახა და მოგვიანებით ქართულმა ეკლესიამ წმინდანად შერაცხა. მეტსახელი „გორგასალი“ სპარსელებმა შეარქვეს და ითარგმნება როგორც „მგლის თავი“. თითქმის ყველაფერი, რაც მის შესახებ ვიცით, ერთ მატიანეს ეყრდნობა, რომელიც მისი გარდაცვალებიდან ხუთასზე მეტი წლის შემდეგ ჩაიწერა, ასე რომ ამ ბიოგრაფიაში რეალური მეფე და ლეგენდარული გმირი მჭიდროდ არის გადახლართული.

❓ ვინ იყო ვახტანგ გორგასალი მარტივად

თუ სულ მოკლედ: ეს არის იბერიის უკანასკნელი ძლიერი მეფე მანამ, სანამ ქვეყანა ხანგრძლივად სპარსული კონტროლის ქვეშ მოექცეოდა. ვახტანგი ტახტზე ბავშვად, შვიდი წლისა ავიდა, და პირველ წლებში მის ნაცვლად დედა მართავდა. შემდეგ ის ჩრდილოეთში ალანებს ებრძოდა, სამხრეთში სპარსელებს, ბიზანტიასთან მოლაპარაკებას აწარმოებდა და მთელი ცხოვრება ცდილობდა ქართლი სასანიდების მმართველობიდან გამოეყვანა. სამეფომ მას ერთ საუკუნეზე ნაკლები გადააჭარბა: მეექვსე საუკუნის მეორე ნახევარში სპარსელებმა ქართლში სამეფო ხელისუფლება გააუქმეს და თავიანთი მოხელეები დასვეს.

აქედან მოდის მისი ადგილი ქართულ მეხსიერებაში. ვახტანგი ზღვარია. მასთან ქართლი ჯერ კიდევ სამეფო იყო თავისი ჯარით, თავისი ეკლესიით და დედაქალაქის თავისი არჩევანით. მის შემდეგ დაიწყო უცხო მოხელეების ხანგრძლივი ეპოქა.

🐺 რატომ „გორგასალი“: მგლის თავი მუზარადზე

მეფის მეტსახელი სპარსულია და მოწინააღმდეგეებმა შეარქვეს. „გორგასარი“ სპარსულად ნიშნავს „მგლის თავს“. მატიანე ამას ასე ხსნის: ვახტანგმა ოქროს მუზარადი შეიკვეთა და უბრძანა, წინ მგელი გამოესახათ, უკან კი ლომი. სპარსელები, როცა ამ მუზარადს ბრძოლაში ხედავდნენ, ერთმანეთს ეძახდნენ: უფრთხილდი მგლის თავს. მეტსახელი შერჩა, ქართველებმა მიიღეს და აჰა, უკვე ათას ხუთასი წელია მეფეს სწორედ ასე ეძახიან.

ახლა წყაროზე, რადგან მის გარეშე შემდგომ ვერ გავაგრძელებთ. ყველაფერი, რაც ვახტანგზე ვიცით, ერთი ტექსტიდან მოდის: „ვახტანგ გორგასლის ცხოვრება“, რომელიც ჯუანშერ ჯუანშერიანმა მეთერთმეტე საუკუნეში დაწერა და კრებულ „ქართლის ცხოვრებაში“ შევიდა. მეფის გარდაცვალებასა და მისი ბიოგრაფიის ჩაწერას შორის ხუთასზე მეტი წელი დევს. ჯუანშერი, სავარაუდოდ, რაღაც ადრეულ მატიანეებს იყენებდა, მაგრამ მისი გადამოწმება თითქმის შეუძლებელია: ასეთი მოცულობის დამოუკიდებელი წყაროები უბრალოდ არ არსებობს. ამიტომ სტატიაში ლეგენდას და ისტორიას ხმამაღლა ვმიჯნავ: სადაც მატიანე ლაპარაკობს, იქ ასეც წერია.

და ერთი სტრიქონი, რომ ერთი და იმავე სახელის მქონე ადამიანები არ აგვერიოს. ვახტანგ პირველი გორგასალი (მეხუთე საუკუნე) არ არის ვახტანგ მეექვსე კანონმდებელი (მეთვრამეტე საუკუნე, მეფე-განმანათლებელი და კანონთა კრებულის შემდგენელი) და არც ვახტანგ ჭაბუკიანი (მეოცე საუკუნის მოცეკვავე, ქართული ბალეტის სკოლის შემქმნელი). სამი სხვადასხვა ადამიანი, სამი სხვადასხვა ეპოქა.

⚔️ მეფე-მეომარი: სპარსეთსა და ბიზანტიას შორის

ვახტანგის გასაგებად უნდა გავიგოთ, სად აღმოჩნდა ის. მეხუთე საუკუნის იბერია ორ გიგანტს შორისაა მოქცეული: აღმოსავლეთით სასანიდური ირანი, დასავლეთით ბიზანტია. ფორმალურად ქართლი სპარსელების ვასალად ითვლებოდა, და ვასალობა მჭიდრო იყო. თავად მცხეთაში ცხოვრობდნენ ცეცხლთაყვანისმცემლები თავიანთი მთავარი მღვდელმსახურით, და მისი ადგილი სამეფო კარზე საპატიო იყო: მაზდეანობას, ისლამამდელი ირანის რელიგიას, ქართლში კანონიერი სტატუსი ჰქონდა. სპარსული გავლენა თვით რწმენამდე აღწევდა.

ვახტანგი მთელი ცხოვრება ცდილობდა ეს ბალანსი შეეცვალა. ჯერ კიდევ ახალგაზრდა ჩრდილოეთში ალანების წინააღმდეგ გავიდა და დარიალის გასასვლელში, ჩრდილო კავკასიიდან მთავარ კართან, გამაგრდა. დაიბრუნა კლარჯეთი, რომელსაც ბიზანტიელები ფლობდნენ. შემოიერთა ერეთი. გავლენა დასავლურ ქართულ ეგრისზეც გაავრცელა. აშენებდა და აღადგენდა ციხეებს: დარიალი, უჯარმა, ჭერემი, ხორნაბუჯი, არტანუჯი. ცალკეული ციხე-კოშკებიდან თავდაცვის სისტემა შეიკრა.

შემდეგ დიდი რისკი გასწია. 470-იან წლებში ვახტანგმა უარი თქვა სპარსელებისთვის ბიზანტიის წინააღმდეგ ომში წასვლაზე, ცეცხლთაყვანისმცემელთა მთავარი მღვდელი დილეგში ჩასვა და ცეცხლთაყვანისმცემლები ქართლიდან გააძევა. ირანმა სადამსჯელო ჯარი გამოგზავნა. მოლაპარაკება იმით დასრულდა, რომ მეფეს ხელახლა მოუწია თავი ვასალად ეღიარებინა, მაგრამ ცეცხლთაყვანისმცემლობას ქართლში ძველი სტატუსი აღარ დაუბრუნებია. 480-იან წლებში ვახტანგმა სომხებთან ერთად დიდი ანტისპარსული აჯანყება მოაწყო. აჯანყება ჩაახშეს, თუმცა სასანიდებს რეჟიმის შერბილება მოუწიათ.

მისი ქორწინებების შესახებ მატიანე ორ ამბავს ჰყვება, და ორივე უნდა წავიკითხოთ როგორც გადმოცემა. პირველ მეუღლედ ასახელებენ ბალენდუხტს, სპარსეთის მეფის ასულს. მეორედ, უკვე ბიზანტიისკენ შემობრუნების შემდეგ, ელენეს, კონსტანტინოპოლის იმპერატორის ასულს, რომელიც თითქოს მცხეთაში ელჩობასთან ერთად გამოგზავნეს. არც ერთ და არც მეორე ხაზს დამოუკიდებელი წყაროები არ ადასტურებენ.

🏙️ თბილისის დაარსება: ლეგენდა და როგორ იყო სინამდვილეში

ლეგენდა იცის ყველამ, ვინც ერთხელ მაინც ყოფილა თბილისში. მეფე მტკვრის ტყიან ხეობაში ნადირობდა, მისმა ქორმა ხოხობს დაჰკრა, და ორივე ფრინველი წყაროში ჩავარდა. როცა მონადირეები მიუახლოვდნენ, წყალი ცხელი აღმოჩნდა. აქედან ვერსიები იშლება: ზოგ მათგანში ხოხობი მოიხარშა, ზოგში დაჭრილი ფრინველი ცხელი წყლისგან განიკურნა. ვახტანგმა მიხვდა, რომ ადგილი განსაკუთრებული იყო, და ტყის ჩეხვა და ქალაქის შენება ბრძანა. აქედან მოდის სახელიც: „თბილი“ ქართულად ნიშნავს თბილს.

სრული ლეგენდა, მისი ყველა ვარიანტი და გარჩევა უკვე ცალკე გავაკეთეთ: თბილისის დაარსების ლეგენდა. აქ ის მხოლოდ ბიოგრაფიის ნაწილად გვჭირდება, ამიტომ ისტორიაზე გადავდივართ.

ისტორია კი ერთდროულად უფრო მოსაწყენი და უფრო საინტერესოა. ამ ფერდობებზე ხალხი მეხუთე საუკუნემდე დიდი ხნით ადრე ცხოვრობდა, და გოგირდის წყაროებს არავინ აღმოაჩენდა: მათ ადრეც იყენებდნენ. ვახტანგის დამსახურება სხვაშია, გადაწყვეტილებაში. მცხეთა ღია ადგილას იდგა და მოწყვლადი იყო, ხოლო წერტილი მტკვარზე ქვემოთ, ვიწრო ხეობაში, უფრო ადვილად იცავდა თავს და გზებს უკეთ აკონტროლებდა. მეფემ აქ დაიწყო შენება და დედაქალაქის გადატანა მემკვიდრეს დაუბარა. ბოლომდე მიიყვანა საქმე მისმა ვაჟმა დაჩიმ. ასე რომ „თბილისის დამაარსებელი“ ტიტულია ტრადიციით, მაგრამ ტრადიცია აქ ცარიელ ადგილას არ არის: ვახტანგის გადაწყვეტილების გარეშე დედაქალაქი მცხეთაში შეიძლება დარჩენილიყო.

ის გოგირდის წყაროები არსად წასულა: მათ ზემოთ დგას აბანოთუბანი აბანოების აგურის გუმბათებით, და ეს კვლავ ძველი ქალაქის ყველაზე ცოცხალი წერტილია.

შემდეგ სხვა მმართველები იღებენ ესტაფეტას. ექვსი საუკუნის შემდეგ დავით აღმაშენებელი თბილისს არაბული საამიროსგან დაიბრუნებს და გაერთიანებული საქართველოს დედაქალაქად აქცევს, ხოლო თამარ მეფის დროს ქვეყანა თავის ოქროს ხანას მიაღწევს. მაგრამ პირველი არჩევანი ვახტანგმა გააკეთა.

⛪ ვახტანგი და ეკლესია: კათალიკოსი და ახალი ტაძრები

ვახტანგის დროს ქართლის ეკლესიის მეთაურმა პირველად მიიღო კათალიკოსის ხარისხი. მატიანის მიხედვით ასე იყო: მეფემ სთხოვა კონსტანტინოპოლს კათალიკოსი გამოეგზავნა მცხეთაში, და იქიდან ჩამოვიდა მღვდელი პეტრე თორმეტ ეპისკოპოსთან ერთად. ქართლის ყოფილი მთავარეპისკოპოსი მიქაელი წინ აღუდგა, მეფე განდგომილად გამოაცხადა და ჯართან ერთად შეაჩვენა. ვახტანგი მასთან შესარიგებლად მივიდა და მუხლი მოიყარა, ხოლო ის, თუ ჯუანშერს დავუჯერებთ, ფეხით ჰკრა მეფეს და კბილი ჩაამტვრია. საქმე იმით დამთავრდა, რომ მიქაელი კონსტანტინოპოლში გააძევეს.

ამის „ავტოკეფალიის მოპოვებად“ წოდება უზუსტო იქნებოდა. ქართული ეკლესიის დამოუკიდებლობა საუკუნეების განმავლობაში ყალიბდებოდა, და ვახტანგის დროს ამ მიმართულებით მნიშვნელოვანი ნაბიჯი გადაიდგა, მაგრამ არა უკანასკნელი. რაც ზუსტად შეიცვალა: ეპარქიები საგრძნობლად გაიზარდა (წყაროები მეხუთე საუკუნის ბოლოსთვის დაახლოებით ორ ათეულს ასახელებენ), და ქართლის საეკლესიო სტრუქტურა ერთი მთავარეპისკოპოსის ნებაზე აღარ იყო დამოკიდებული.

ვახტანგი ბევრს აშენებდა კიდეც. მის სახელს უკავშირებენ ნიქოზისა და ნინოწმინდის ტაძრებს, ჭერემის ციხე-ქალაქს და მცხეთაში იმ ტაძრის გადაკეთებას, სადაც ახლა სვეტიცხოველი დგას. ხოლო თბილისში მეტეხის კლდეს ტრადიცია მისი სასახლის ადგილს უწოდებს: მეტეხის ტაძარი, რომელიც დღეს იქ დგას, ბევრად მოგვიანებით ააგეს, მაგრამ მეფის კავშირი ამ ადგილთან ხალხის მეხსიერებაში მტკიცედ დგას.

🕯️ მეფის დაღუპვა და საფლავი სვეტიცხოველში

ვახტანგი ისე დაიღუპა, როგორც ცხოვრობდა, სპარსელებთან ომში. ტრადიციული დათარიღებით ეს 502 წელია, ბრძოლა იორის ნაპირებზე მიდიოდა. მატიანე ჰყვება, რომ ისარმა ჯავშნით დაუფარავ ადგილს მიაგნო, და ჭრილობა სასიკვდილო აღმოჩნდა. ამ დეტალის გადამოწმება არაფრით შეიძლება, ამიტომ მას გადმოცემად ვაწვდით.

მეფე დაკრძალეს მცხეთაში სვეტიცხოვლის ტაძარში, იმ ტაძარში, რომელიც თავად გადააკეთა. საფლავს ტაძრის შიგნით უჩვენებენ, და მასთან დღემდე მიდიან მლოცველები. ფილა, რომელსაც დამთვალიერებელი დღეს ხედავს, თავად დაკრძალვაზე გვიან გაჩნდა.

🙏 წმინდა მეფე: წმინდანად შერაცხვა და ხსენების დღე

საქართველოს მართლმადიდებელმა ეკლესიამ ვახტანგი წმინდანად შერაცხა, როგორც კეთილმსახური მეფე. ხსენების დღე: 30 ნოემბერი.

მას ორი რამისთვის სცემენ პატივს. ის ქვეყანას სპარსელებისგან იცავდა და მათთან ბრძოლაში დაიღუპა, ხოლო მატიანე მას პირდაპირ ქრისტეს რწმენისთვის წამებულს უწოდებს. აქედან გამომდინარეობს სახე, რომელიც დღემდე ცოცხალია: მეფე მახვილითა და ჯვრით, რომელიც თავისი მიწისა და თავისი რწმენისთვის დაიღუპა.

მისი ხსოვნა ქვაშიც არის დამაგრებული. მისი სახელობის კარიბჭე მიშენებულია თბილისის სიონს, რუსთავში მას საკათედრო ტაძარი ეძღვნება, ხოლო ბათუმში დგას ვახტანგ გორგასალის ტაძარი.

🗺️ ვახტანგ გორგასალის ხსოვნა: ძეგლი, მოედანი, ტაძრები

ვახტანგის სახელი საქართველოში ყველგანაა მიმობნეული: ქუჩები, მოედნები, ტაძრები, სახელმწიფო ჯილდო. აი ის წერტილები, სადაც მისი ხსოვნა ყველაზე ხშირად გვხვდება.

📌 მოკლედ მთავარზე

ვახტანგ გორგასალმა ცხოვრება ორ იმპერიას შორის გაატარა და მუდამ ცდილობდა თავის დაღწევას. სპარსელებს ებრძოდა, ბიზანტიასთან მოლაპარაკებდა, ციხეებს გადააკეთებდა, ქართლის საეკლესიო სტრუქტურას ცვლიდა და დედაქალაქის მტკვარზე ქვემოთ ჩამოწევა გადაწყვიტა. ისრით დაიღუპა, სვეტიცხოველში დაისვენა, წმინდანად შერაცხეს. თბილისი, მკაცრად რომ ვთქვათ, ცარიელ ადგილას არ აუშენებია, მაგრამ სწორედ მისმა არჩევანმა აქცია ეს ქალაქი დედაქალაქად. და თითქმის ყველაფერი, რაც მასზე ვიცით, ერთი მატიანედან მოდის: ეს გახსოვდეთ, როცა ნებისმიერ ლამაზ დეტალს წაიკითხავთ.

🗣️ ახლა კი თქვენი სიტყვა

გვიამბეთ კომენტარებში:

• გჯერათ ლეგენდა ხოხობსა და ცხელ წყაროზე თუ მას გვიანდელ გამონაგონად თვლით?
• ყოფილხართ მეტეხის კლდეზე ცხენოსან ქანდაკებასთან? რომელი წერტილიდან ჩანს ის საუკეთესოდ?
• რომელი ვახტანგი უფრო გახლავთ ახლობელი: მეომარი, რომელიც სპარსელებს ებრძოდა, თუ ადამიანი, რომელმაც დედაქალაქისთვის ადგილი აირჩია?
• ქართველ მმართველთაგან ვინ გავარჩიოთ შემდეგში?

წერეთ, ყველაფერს ვკითხულობთ.

ასევე წაიკითხეთ

• ძველი თბილისი: არქიტექტურა, ეზოები და სოლოლაკი
• თბილისელები: ნამდვილი ისტორიები და ქალაქის ლეგენდები
• ერთხელ, კუს ტბაზე, თბილისში…